Orta ve Doğu Avrupa Ülkelerinde Kadın Sağlığına Yatırım Yapma Konusunda Viyana Bildirisi (Viyana, Avusturya, 16-18 Şubat 1994)

Kadın Sağlığının Değeri: Orta ve Doğu Avrupa’da Kadın Sağlığı Konferansı, Viyana, Avusturya, 16-18 Şubat 1994

Bu bildiri “Kadın Sağlığının Değeri: Orta ve Doğu Avrupa’da Kadın Sağlığı Konferansı”nda hazır bulunan katılımcıların ortak görüşlerini yansıtmaktadır.

Giriş 

Dünya Sağlık Asamblesi’nde (1992) “Kadın sağlığına en üst düzeyde görüş ve önem verilmelidir” biçiminde ifade edilmiştir. Bu ifade Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Avrupa Bölge Ofisi’nin Kadın Sağlığına yatırım için girişimde bulunması için cesaretlendirici olmuştur. Girişim ilk olarak DSÖ’nün 1991 yılında Viyana’da yapılan Orta ve Doğu Avrupa Ülkelerinde Kadın Sağlığı konusundaki “workshop” da yapılandırılmaya başlanmıştır. 1994 yılında DSÖ Avrupa Bölge Ofisi’ne üye her ülkeden kadın ve sağlık konusunda önemli boktaları önermeleri istenmiştir. Bu önermeler Birinci Avrupa Kadın Sağlığı Forumu’nu biçimlendirecektir.

Bölgenin doğu ve batı yarımları arasında giderek genişleyen sağlık farkı ve DSÖ’nün hakkaniyet taahhütü sonucunda, girişimin ilk bölümünde DSÖ Sağlıklı Şehirler Projesi’nde yer alan 11 ülke ve bir şehir üzerine odaklanılmıştır. Girişim çalışmalarının ilk yıl sonuçları –“kadın sağlığının en çok ilgi çeken noktaları (highlights on women’s health) isimli karşılaştırmalı bir analiz, detaylanabildiği ölçüde ülke profilleri- Kadın Sağlığının Değeri: Orta ve Doğu Avrupa’da Kadın Sağlığı Konferansı”nda sunulmuştur. Konferans 16-18 Şubat 1994’de Viyana, Avusturya’da yapılmış ve 40 ülkeden 270 katılımcı aşağıdaki bildiriyi fikir birliği ile kabul etmişlerdir. 

Bildiride bütün DSÖ Avrupa Bölgesi’nde kadınların sağlığını geliştirmek için altı ilke ile başlamakta, ikinci olarak eylem için Orta ve Doğu Avrupa Ülkeleri (ODAÜ) ve eski SSCB’ni oluşturan bağımsızlığını yeni kazanan devletlerde (BYKD) yaşayan kadınlara özel önem vererek öncelikli altı alanı tesbit edilmektedir. Bildirinin son bölümünde ise DSÖ Avrupa Bölgesi’nde kadın sağlığındaki taahhütleri güçlendirecek politik reformlar için altı tane politik mekanizma açıklanmaktadır. 

İlkeler 

Altı ilke Kadın Sağlığına yatırım yapma girişiminde yol göstermektedir. Bu ilkeler DSÖ’nün hakkaniyet taahhütüne, insan haklarına ve temel sağlık hizmetlerine dayanarak kadın sağlığına yaklaşımın temelini oluşturmaktadır. Bu altı ilke aşağıda sıralanmıştır.

• Sağlığa yatırım
• İnsan hakları
• Yaşam boyu sağlık
• Güçlendirme
• Kadın dostu ve uygun hizmetler
• Cinsiyetler arası ilişkiler

1. Sağlığa yatırım 

Kadınlar toplumlar için anahtar konumundadır. İnsan gelişme indeksinin açıkça gösterdiği gibi hiç bir ülke kadınları erkeklere davrandıkları biçimde yada ekonomiye olan katkıları ölçüsünde ele almamaktadır. Birleşmiş Milletle ve Dünya Bankası’nın bir çok çalışması kadına yapılan yatırımın hızlı büyüme, yüksek etkinlik, daha fazla tasarruf ve fakirliğin azalması biçiminde hızlı geri dönüşü olduğunu göstermektedir. Kadın sağlığındaki iyileşmelerden hükümetler ekonomik ve sosyal gelişmeye belirgin katkılar sağlayabilirler. Kadın sağlığına yatırım kadınlar için de yararlıdır. Sağlıklı çocuklar, yüksek refah düzeyi, düşük sağlık bakım masrafları ve daha üretken bir topluma önderlik ederler. Kız çocukları ve kadınların eğitimi, çocuklara destek, kadın ve çocuklara iskan ve temel sağlık hizmetlerinin sağlanması politika yapıcılar için önemli öncelikler olmalıdır. 

2. İnsan hakları 

DSÖ Anayasası sağlığı “temel insan haklarından biri” olarak tanımlamaktadır. Bu ilke henüz kadınlara ve onların sağlık ihtiyaçlarına yeterince uygulanmamıştır. 

Cinsiyetler arası eşitsizlik epidemiyolojik bir olaydır. Halk sağlığı müdahaleleri bu dengesizliği giderme amacında olmalıdır. Bir kadın cinsellik ve doğurganlık yönünden seçim haklarına sahip olmalıdır. Bu temel insanlık hakkı olarak kabul edilmelidir. Üreme hakkı yasaları Birleşmiş Milletler “Kadına Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Yok Edilmesi” anlaşmasına uygun ve kadınların cinsellik ve doğurganlık haklarını korur olmalıdır. 

3. Yaşam boyu sağlık 

Kadın sağlığına yaklaşımlar DSÖ’nün fiziksel, sosyal ve ruhsal olarak tam bir iyilik halini içeren sağlık tanımını temel almalıdır. Kadınlara yararlı bir sağlık politikası sağlığın kalitesini yaşam boyunca sağlamalı ve kadınların sosyal, politik ve ekonomik gerçeklerine cevap verir olmalıdır. 

4. Güçlendirme 

Kadınlar değişimi sağlamak için biraraya gelebilme yetenekleri ölçüsünde güçlenebileceklerdir. Sağlık politikalarının oluşturulmasında, kararların verilmesinde ve programların yürütülmesinde kadınlar önder konumda olmalıdır. Bu kadın sağlığı çalışmalarının ilerlemesi için ön koşuldur. 

5. Kadın dostu ve uygun hizmetler 

Sağlık stratejileri ve hizmetleri kadınların mahremiyet haklarına ve değerlerine saygılı olmalı ve onları korumalıdır. Hiç bir birey ya da grup cinsiyetlerinden dolayı ayrımcılığa veya lekelenmeye uğramamalıdır. Sağlık hizmetleri cinsiyete hassas ve kadınların özel ihtiyaçlarına uygun olmalıdır.

6. Cinsiyetler arası ilişkiler 

Kadın sağlığındaki belirgin değişiklikler kadın erkek ilişkilerinde yön değişikliği anlamına gelmektedir. Kadınlar ve erkekler aile planlaması ve çocuk yetiştirme sorumluluklarını paylaşma ihtiyacındadırlar. 

Eylem için öncelikler 

ODAÜ ve BYKD’de bir çok toplumun nüfusu sağlıkta bir kötüleşme ile yüz yüzedirler. Örneğin; Doğu ve Batı Avrupa’da kadınların yaşam süreleri arasında ortalama 5-10 yıl fark vardır. Günümüzde en hassas belirleyicilerden biri de anne ölüm hızıdır. ODAÜ/ BYKD birçoğunda anne ölüm hızı yükselmektedir: bazı ülkelerin hızları bölgenin batı ülkelerine göre 10 kat daha fazladır. Bu trendleri tersine döndürmek için hem acil bir yaklaşım hem de uzun dönemli yatırım stratejileri gerekmektedir. 

ODAÜ/ BYKD’de sağlık sistemlerinin reformu için çok fazla zorlayıcı neden mevcuttur. Konferans katılımcıları kadın sağlığında öncelikli olarak altı alan belirlediler. Bu öncelikli alanlar ODAÜ/ BYKD’den gelen katılımcılar tarafından ortaya konan maddelere odaklanmasına rağmen DSÖ Avrupa Bölgesindeki bütün kadınlarla ilgilidir.

Bu öncelikler:

• Anne ölümlerinin azaltılması ve anne güvenliğinin arttırılması;

• Cinsel sağlık ve üreme sağlığının geliştirilmesi;

• Kadın dostu giderlerin karşılandığı politikaların uygulanmaya başlanması;

• Sağlıklı yaşam şekilleri için programların geliştirilmesi;

• Kadınlara karşı şiddetin azaltılması;

• Sağlık sistemi içinde çalışan kadının durumunun düzeltilmesi;

1. Anne ölümlerinin azaltılması ve anne güvenliğini arttırılması için gerekenler; 

• Anne ve çocuk sağlığı hizmetlerinin kalitelerinin arttırılması;

• Daha fazla maliyet etkili müdahaleler;

• Kadın-merkezli doğum uygulamalarının çağdaşlaştırılması;

• Emzirmenin geliştirilmesi;

• Ebelerin bilgi ve becerilerinin çağdaşlaştırılması;

• Uygun olmayan tıbbi teknolojiye karşı koruma;

• Güvensiz düşüğün azaltılması;

• Düşüklerde yüksek kalitede hizmet;

2. Cinsellik ve üreme sağlığının geliştirilmesi için gerekenler; 

• Kız ve erkek çocuklar için daha fazla cinsellik eğitimi;

• Kontraseptiflerin daha geniş düzeyde ulaşabilir / elde edilebilir olması;

• Seçim için kontraseptiflerin çeşitliliği;

• Topluma bütünleştirilmiş aile planlaması merkezleri;

• Cinsel yolla bulaşan hastalıkların tanısında gizlilik ve danışmanlık;

• Cinsel yolla bulaşan hastalıkların tedavisi;

• HIV ve AIDS’li kişiler için gizli danışmanlık sağlanması;

• Seks çalışanları için danışmanlık;

 3. Kadın dostu, giderlerin karşılandığı politikaların başlangıcı için gerekenler;

• Kontraseptiflerin maliyetinin geri ödenmesinin desteklenmesi;

• Kapsamlı birincil bakım hizmetlerine öncelik verilmesi;

• Koruyucu hizmetler ve sağlığın geliştirilmesi programlarına öncelik verilmesi  (özellikle kalp hastalığı ve inme);

• Meme kanseri ve serviks kanseri taramalarının sağlanması;

4.  Sağlıklı yaşam şekilleri için programların geliştirilmesi; 

• Sağlıklı beslenmenin geliştirilmesi;

• Psikolojik ve mental sağlığın geliştilmesi;

• Tütünsüz yaşam biçiminin desteklenmesi;

• Madde bağımlılığı için tedavi sağlanması;

• Sağlıklı yaşlanmanın geliştirilmesi;

5.  Kadınlara karşı şiddetin azaltılması için gerekenler; 

• Aile içi şiddet ve tecavüzün halk sağlığı sorunu olarak tanınması;

• Kadınların dövülmesi ve tecavüze uğramasına karşı yasa çıkarılması ve   uygulanması;

• Zorla fahişelik ve kadın ticareti ile mücadele edilmesi; 

• İhtiyaç olduğunda kadınlar için danışmanlık ve barınma imkanlarının sağlanması;

6. Sağlık sistemi içinde çalışan kadının durumunun düzeltilmesi için gerekenler; 

• Kadın sağlık çalışanları için daha iyi ücret, daha iyi çalışma koşulları ve daha yüksek statü sağlanması;

• Daha fazla kadının lider konumunda görevlere atanması;

• Yüksek kalitede sürekli eğitim sağlanması;

Kadın sağlığı politikalarında siyasi taahhütler 

Konferans geniş kapsamlı politik girişimleri belgelendirmiştir. Fakat politik reformlarla kadın sağlığı taahhütlerin güçlendirilmesi için yapılması gereken çok şey vardır. Bu daha fazla kadının lider pozisyonda görevlendirilmesi ve kadın grupları ile sivil toplum örgütlerinin interaktif olarak siyasi sürece tam anlamıyla katılımının sağlanması anlamına gelmektedir. Altı tane siyasi mekanizma önerilmektedir. 

1. Ülkeler kadın sağlığı için sektörler arası kadın sağlığı politikası ve hareket planı geliştirmeden sorumlu bir büro kurmalıdırlar.

2. Her ülkede ulusal kadın sağlığı forumları oluşturulmalıdır.

3. Ülkeler eğitim, iş, refah ve konut sağlama gibi sektörleri içeren sektörler arası kadın sağlığı politikaları için güvenilir bir bilgi tabanı oluşturmalıdırlar. Bu kadınların sosyoekonomik ve sağlık durumlarını cinse özel farklı verileri kullanan bildirim ve izleme sistemlerine ihtiyaç göstermektedir.

4. Ülkeler düzenli aralıklarla kadın sağlığı düzeyini gösteren karşılaştırmalı raporlar yayınlamalı ve bu raporları meclise, medyaya ve kamuya sunmalıdır.

5. Ülkeler kadın sağlığı için incelemede öncelikli alanları ve eylem sınırlarını belirleyen araştırma stratejileri geliştirilmelidir. Araştırmalar multidisipliner ve kadın sağlığının yeni sosyal epidemiyolojisini gelişimini destekler olmalıdır.

6. Avrupa bölgesinin bütün üye ülkeleri Bölge Ofisi’nin kadın sağlığı girişimi çerçevesinde kadın sağlığı raporları oluşturmalıdır. Bu materyal Ekim 1995’ de Pekin’de gerçekleştirilecek Birleşmiş Milletler 4. Dünya Kadın Konferansı’nda sunulacak materyalin bir bölümü olabileceği gibi aynı zamanda sivil toplum örgütlerinin önceki forumunda olduğu gibi Ekim 1994’te Viyana’da gerçekleştirilecek Ekonomik Komisyon’un Avrupa Bölgesi hazırlık toplantısında da sunulabilir. 

Çabaların uyumu 

Bütün bölgedeki kadın sağlığına yönelik girişimler iyi koordine edilmelidir. Yatırımcılar ve bağış yapanlar -tek veya çok taraflı- önceliklerini tekrar gözden geçirmeli, kadın sağlığına daha büyük önem vermeli ve ODAÜ/BYKD ile çalışan danışman takımlarında aktif olarak yer alan kadın uzmanları desteklemelidirler. 

DSÖ Avrupa Bölgesi’nde kadın sağlığı araştırma ve uygulamalarını desteklemek amacıyla kadın sağlığı merkezleri ağı kurulmasının uygulama olanaklarını ortaya koymalı ve düzenli olarak önceliklerin ülke profillerinin karşılaştırılmaları ile kadın sağlığının izlenmesi devam etmelidir. 

Toplum katılımı ve kadınların güçlendirilmesi 

Kadınların ihtiyaçları ve karşı karşıya kaldıkları sorunları hakkında görüşlerini dinlemek için mekanizmalar oluşturulmalıdır. Sosyal ve kültürel farklılıklar tesbit edilmeli ve dikkate alınmalıdır. Halk kadın sağlığı ile ilgili araştırma sonuçları hakkında anlaşılabilir biçimde bilgilendirilmelidir. En önemlisi bu mekanizmalar kadınları kendi sağlıkları konusunda ilgilerini güçlendirmelidir. 

Sorunları hep birlikte karşılamak 

Kadın sağlığı sınırları, politik sistemleri ve kültürel farklılıkları aşan bir sorundur. Uluslararası iş birliği esastır. DSÖ kadın sağlığına yatırım girişimlerinin desteklenmesi için diğer organizasyonlarla anlaşma zeminleri aramalıdır.